Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո ստեղծված ծանր պայմաններում Հայոց ռազմուժը ոչ միայն չդադարեցրեց գոյությունը, այլև չկորցրեց իր երբեմնի մարտական հատկությունները: Հայաստանի արևմտյան տարածքներում ստեղծվեցին ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, որոնք գլխավորում էին սեփական ռազմական իշխանները, իսկ հայ ռազմիկների մի ստվար մասն էլ ծառայության անցավ Քարթլիի թագավորության բանակում: XI դարում կազմելով մոտ 15.000 մարդ, իսկ հաջորդ հարյուրամյակում՝ 30.000, վերջիններս մեծապես պայմանավորեցին վրացական թագավորության վերելքը:
Բյուզանդական կայսրության և հարևան մահմեդական պետությունների դեմ մղվող մարտերում բազմիցս առավելության հասնելով՝ հայերը ստեղծեցին ու երեք հարյուրամյակ պահպանեցին Հայաստանի ծայր արևմուտքում ստեղծված Կիլիկիայի թագավորությունը: Հայոց զորականների ՈՒԺԸ, ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐՎԵՍՏԸ ԵՎ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆԸ բազմիցս են արձանագրել բյուզանդական ու եվրոպական պատմիչները: Հատկանշական մի օրինակ, երբ 1156 թ-ի գարնանը Թորոս Ռուբինյանը (1137-1168) գլխովին ջախջախեց Տարսոնին մոտեցած Բյուզանդական կայսրության բանակին, հայերին բաժին հասան մեծ թվով բարձրաստիճան գերիներ, որոնց ազատության համար ստացված փրկագինը Ռուբինյաց իշխանը լիովին բաժանեց իր հասարակ ռազմիկներին՝ դրանով իսկ ամրագրելով, որ իր հաղթանակով ինքը պարտական է հենց նրանց:
Կիլիկիայի թագավորության անկումից հետո ստեղծված բացառիկ ծանր պայմաններում հայ ռազմիկները չհուսալքվեցին: Ավելի քան մեկ ու կես դար Կիլիկիայի լեռներում ԲԵՐԴԱՏԵՐ ԻՇԽԱՆՆԵՐԸ իրենց իշխանության տակ զգալի ռազմական ուժեր պահպանեցին և շարունակեցին սեփական կիսաանկախ գոյությունը: Հավաքելով իրենց շուրջը թագավորության անկումից հետո մնացած զինված ուժերի բեկորները` իրենց լեռնային ամրոցներին ապավինած հայ իշխանները նույնիսկ ստեղծված ծանր պայմաններում էլ կառչած մնացին ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ` հայի տեսակի համար այնքան սիրելի գաղափարին: Հատկանշական մի փաստ, երբ 1466 թ-ին քոչվոր թուրքմենների հորդան հարձակվեց Զեյթունի վրա և ծանր մարտերով գրավեց հայկական պաշտպանության առաջին գիծը, նույն այդ պահին պաշտպանության երկրորդ գծից լսվեց քաջարի զեյթունցիների մարտական երգը, որը շփոթության մատնեց թշնամուն, և վերսկսված մարտերում վերջինս ստիպված նահանջեց:
Հայոց ռազմուժը չդադարեցրեց իր գոյությունը նաև հետագա դարերում: ԿԱՌՉԱԾ ԼԵՌՆԵՐԻՆ, որպես մի անառիկ ամրության, Հայոց պետականության վերջին բեկորները հանդիսացող մելիքները Արցախում և Սյունիքում, Մամիկոնյանների հետնորդները Սասունում, Սավուրում, Շատախում ու Մոկքում, Կիլիկիայի ռազմական ավանդույթների կրողները Զեյթունում և Ուլնիայի լեռներում, համշենցիներն էլ Խաղկտիքում շարունակեցին մաքառել թշնամու դեմ: Արցախի և Սյունիքի մելիքները XVI-XVIII դարերում կարողացան համեմատաբար տանելի պայմաններ ապահովել իրենց նահանգների բնակչության համար՝ 1722-1735 թվականներին հասնելով փաստացի անկախության, իսկ Սասունում, Զեյթունում և Համշենում, ընդհուպ մինչև 1915 թ-ը, Օսմանյան սուլթանությունն այդպես էլ չկարողացավ հասնել իրական իշխանության:
…XX դարավերջում իր նորանկախ պետականությունը վերակերտած հայ ժողովրդի նման ձեռքբերումն ԱՄԵՆԵՎԻՆ ԷԼ ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ ՉԷՐ: Այն արդյունքն էր դարավոր անդուլ պայքարի, որը մեր ժողովուրդը մղեց հանուն իր արժանապատիվ գոյատևման, որն էլ վերջնական ամրագրումը ստացավ Արցախյան հերոսամարտում: Մեր և ձեր խնդիրն է՝ ՊԱՀԵԼ ԵՎ ՊԱՀՊԱՆԵԼ ՄԵՐ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, քանզի միայն դրա միջոցով է հնարավոր ապահովել հայ ժողովրդի ապահով գոյությունը և նրա հետագա հաջող ընթացքը պատմության քառուղիներում:

ՄՀԵՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Интересное, я бы даже сказал редкостное свидетельство про численность армии Марзпанской Армении в первой половине VI век:

XV. Между тем Кавад отправил другое войско в подвластную римлянам Армению. Оно состояло из персоармян и сунитов {речь о Сюни - L}, соседей аланов. С ними было три тысячи гуннов, так называемых савиров, воинственнейшего племени. Командующим всеми ими был поставлен Мермерой, перс родом... Немного спустя Мермерой, собрав все свое войско, вторгся в пределы римлян и настиг врагов возле города Саталы. Став здесь лагерем в местечке Октава, отстоявшем от города на расстоянии пятидесяти шести стадий, они отдыхали. Сита, взяв с собой тысячу воинов, скрылся за одним из холмов, которые в большом количестве окружают город Саталу, расположенный на равнине. Дорофею со всем остальным войском он велел оставаться в стенах города, так как, по их мнению, они не могли на ровном месте выдержать нападение врагов, которых было не менее тридцати тысяч, в то время как силы римлян с трудом доходили до половины этого числа... (Прокопий, Книга первая).

Интересно, что согласно данных Себеоса в конце V века та же "Персармения" имела 30.000-ую армию

Отзывы высоких офицеров русской армии о действиях армянских воинских частей на Кавказском фронте однозначны. Генерал Гулыга: "Свидетельствую, что воины-армяне во всех боях проявляют храбрость и отвагу. Часто раненые не покидали рядов своей дружины". Генерал Трухин: "Во всех этих боях (в июне 1915 г. – Авт.) действия доблестных армянских дружин вообще, а 1-й дружины во главе с в высшей степени мужественным, энергичным и беззаветно храбрым ее начальником Андраником в особенности были выше всякой похвалы, достойны подражания и высших боевых наград, о чем мною и были своевременно возбуждены ходатайства…"

Армений – Армянская лошадь

Армяне одними из первых приручили лошадей и начали их разводить. Армянская лошадь относится к одной из древнейших популяций лошадей, является горной породой. В многочисленных древних запи­сях и литературных источниках имеются сообщения о значе­нии этой лошади в жизни армянского народа и их многочисленных войнах. В древнем Араратском царстве конница армянских царей имела большие успехи.

Лошадь всегда считалась умнейшим и благороднейшим животным, истинным другом и помощником, соратником и боевым товарищем. Для древних армян лошадь была животным от бога.

Армения была крупнейшим экспортёром коней на всём Ближнем Востоке. По проложенному по всей Азии Великому шёлковому пути Армения экспортировала лошадей. Она находилась на торговом перекрёстке Востока и Запада, шёлковый путь проходил через Армению, и она доставляла коней и на Запад – Понт, Рим, Боспор, и на Восток – Персию, Мидию, Египет, даже в Индию и Китай. Но основной поток – в Рим и Персию.

За коневодство в Армении отвечал княжеский род Аматуни, то есть коневодство в Армении было под государственной опекой. Коней для царского двора разводили только в округах, которые принадлежали роду Аматуни. Им принадлежали огромные земли – Шарурская долина, Ардаанская долина, горы Сукавет, Шатик, Ехпарк, Шариан. Эти места идеально подходили для коневодства. Княжеский род Аматуни отвечал и за организацию царской охоты. Они начали разводить особый сорт коней, которых использовали только для охоты в лесах и бамбуковых рощах близ рек Арацани, Сихун, Аракс.

Наибольших успехов коневодство в Армении достигло в разведении лошадей, которых использовали в военном деле. Армянская конница считалась одной из мощнейших в Азии. Само название конницы – «Айрудзи», означает «человек и конь». Особых коней для войска разводили в Андзите, Тмане, Аресте, Гаге, Тухарке, Гере, Криакуне, Ковсакане.

Греческий поэт Оппиан в III в. н. э. даёт описание идеальной лошади для охоты, которое очень похоже на описание Ксенофонтом наилучшей боевой лошади и, вероятно, основывается на нём, добавляя: «Таковы тирренские, армянские, ахейские и знаменитые каппадокийские кони (гибрид армянской и фригийской породы – прим.), которые пасутся неподалёку от Тавра». Страбон хвалил армянские пастбища, которые, по его словам, вскормили нисейских лошадей Великого царя (к нисейским лошадям относился и Буцефал, конь Александра Македонского). Ксенофонт отмечал, что армянские кони «горячи». Тимофей из Газы (VI в. н. э.) описывает армянских лошадей как лошадей значительных размеров, живых, с широкими спинами, хребтом, утопающим во плоти, иногда искривлённым профилем морды (т. е. с крючковатым носом), иногда как у быка.